Không xung đột là không câu chuyện: Cách thức xây dựng xung đột tạo nên bài viết thu hút

Nhân vật và Nhân vật

Hẳn ai cũng biết đến bộ phim Sống chung với mẹ chồng với những màn xung đột kinh điển giữa mẹ chồng và nàng dâu. Hay những bài viết nghìn share kể chuyện mình cãi nhau với quản lý khi đưa ra những quyết định về công việc vô lý kinh khủng khiếp. Bạn cũng có thể từng chứng kiến cuộc vật lộn giữa nhân vật Goo Joon Pyo trong Vườn sao băng và người mẹ vì người mình yêu. Xung đột giữa nhân vật và nhân vật là một chất liệu kinh điển của văn học và đời sống.

Trong báo chí, bạn có thể bắt đầu một bài phóng sự về cuộc vật lộn giữa một cộng đồng dân cư sống bên bờ sông với đám cát tặc. Bối cảnh là một ngôi làng ven dòng sông, như dòng sông Bồ ở Thừa Thiên Huế. Ngôi làng đã ở đó cả trăm năm, cùng với những mảnh vườn trên bãi bồi sát bờ sông. Nhân vật là những người nông dân sống yên lặng; và những chiếc xà lan của một doanh nghiệp khai thác cát bỗng từ đâu ồn ào chạy đến.

Xung đột bắt đầu khi những tảng đất trên bãi bồi bắt đầu lở ầm xuống sông: người dân nhận ra việc hút cát dưới lòng sông bất kể ngày đêm đã khiến ruộng vườn của họ sạt lở. Cuộc vật lộn diễn ra. Người dân bắt đầu bằng những lời khiếu nại. Những chiếc xà lan tiếp tục hút. Người dân lập đội tuần tra, bắt quả tang người trên xà lan giữa đêm. Phía bên kia vẫn không thay đổi. Ruộng vườn lở xuống sông ngày một nhiều lên. Ở cao trào, người dân ven sông Bồ quyết định rằng họ sẽ đóng cọc tre xuống lòng sông: họ sử dụng cách thức của cha ông để ngăn giặc ngoại xâm, hòng ngăn những con tàu hút cát lậu.

Cuộc vật lộn này khiến chân dung của những người nông dân ven sông Bồ - cũng như sự bế tắc của họ trước nạn cát tặc - được khắc hoạ rõ nét. Những quyết định trong xung đột làm nên tính cách của nhân vật, ngay cả khi im lặng hay chấp nhận cũng là một quyết định và nó cũng cho thấy tính cách của nhân vật. Miễn là nhân vật phải đưa ra nó một cách chủ động.

Nhân vật và Xã hội

Xung đột giữa nhân vật và xã hội luôn có những nhân vật phía-bên-kia, những người đứng về "phe định kiến xã hội". Ví dụ như xung đột giữa những người phụ nữ làm nghề bán thân với định kiến xã hội. Hay những status nổi như cồn trên mạng xã hội về một thành viên của cộng đồng LGBTQ+ chia sẻ về việc mình đang vượt qua những gì để có thể sống đúng với giới tính bản thân.

Đối với xung đột giữa nhân vật và xã hội, bạn hãy bắt đầu đặt câu hỏi với nhân vật: Họ có chịu kỳ vọng, áp lực, định kiến hay nói chung là một lực nào đó từ phía cộng đồng không? Thường thì họ luôn có. Ngay cả những con người tưởng như vô danh cũng sẽ phải gánh chịu các khuôn mẫu: người phụ nữ đang gánh rau phía bên kia đường có thể đang chịu áp lực từ quan niệm "tam tòng"; cậu bé đang mút vội hộp sữa đậu nành trước cổng trường kia có thể đang gánh trên lưng áp lực của toàn bộ nền khoa cử; và tất nhiên, cô gái đang ngồi kế bạn trong phòng hát karaoke, cũng có thể đang trong một cuộc vật lộn với khế ước xã hội.

Sau đó, bạn bắt đầu tìm kiếm dữ liệu, xem cuộc vật lộn đó được thể hiện qua các khách thể nào? Trong câu chuyện của người đồng tính muốn comeout, đó có thể là một người cha. Và khách thể trong câu chuyện của người phụ nữ nông thôn, có thể là một anh chồng nát rượu hoặc người mẹ nhất mực khuyên con đừng ly hôn vì "như thế làm gì còn mặt mũi nào nhìn hàng xóm". Bà thà lọ mọ xoa dầu lên những vết bầm của con gái và dấm dúi đưa con tiền đong gạo chứ không chấp nhận cho con mình bước ra khỏi cuộc hôn nhân. Tất nhiên, bạn có thể mô tả cả hai khách thể là ông chồng và bà mẹ.

Nhân vật và Bản thân

Xung đột giữa nhân vật và chính bản thân họ thường xuyên là chất liệu cao quý nhất của các loại câu chuyện. Đó là cái đích cuối cùng mà một câu chuyện hay cần đạt tới.

Lấy ví dụ câu chuyện về chị bán hàng online có mấy chục cân tỏi Lý Sơn "ngon lắm". Những xung đột chị có thể sẽ phải vượt qua nhiều hơn một. Chị này phải trải qua xung đột giữa Nhân vật với Nhân vật khi chị nài nỉ người nông dân bán tỏi hiếm cho mình; có thể phải trải qua xung đột giữa Nhân vật và Xã hội khi hành trình đưa tỏi về đất liền không hề dễ dàng, đi lại khó khăn, phí vận chuyển cao giữa mùa dịch. Nhưng thứ chất liệu xịn nhất mà chị có thể dùng để nâng đẳng cấp tỏi và shop nông sản của mình, chính là việc chị ấy không làm việc dưới này. Chị phải chịu đựng đủ thứ lực cản, từ mẹ già con thơ, bản thân thì nhiễm Covid, làm thì không lãi, đặc biệt là tỏi cô đơn của Trung Quốc trông cũng giống hệt tỏi Lý Sơn, nhưng rồi vì nghĩ đến việc phục vụ khách hàng quen, nghĩ cho chữ tín của shop, nên "em không làm thế được các chị ạ". Tỏi trên bàn của các bạn là kết quả của việc chị chủ shop chiến thắng bản thân, chứ không phải chiến thắng xã hội.

Nhân vật và Số phận

Nhân vật và số phậnn, hay là với quyền lực siêu nhiên không phải là thứ chúng ta dễ dàng bắt gặp trong báo chí, truyền thông thương mại nhưng lại dễ thấy trong các tác phẩm văn học (sử thi, manga, kịch bản điện ảnh và truyền hình). Bạn cũng có thể gặp một shop bán hàng nào đó bỗng nhiên nổi như cồn vì "kể chuyện ma", đây là xu hướng chưa bao giờ lỗi mốt.

Để hiểu được về loại xung đột này, chúng ta cần phải phân biệt giữa số phận được tạo ra bởi quyền lực siêu nhiên, ví dụ như định mệnh của Công chúa ngủ trong rừng hay của các nhân vật trong The Ring, với số phận thực chất là biểu hiện của quyền lực xã hội. Một nhân vật mang số phận nghèo không phải vì họ chịu lời nguyền từ một bà phù thuỷ rằng "nhà ngươi sẽ nghèo từ lúc sinh ra cho đến khi tìm thấy được chàng hoàng tử trong bộ dạng con ếch đến hôn ngươi".

Bản chất của xung đột này là sự xa rời với thực tế, tức là khó tạo ra điểm chung với độc giả. Vì vậy, một tác phẩm thành công cần phải khai thác các xung đột khác nhằm đưa ra một thông điệp về xã hội và khiến độc giả cảm thấy mình là một phần của câu chuyện. Xung đột nhân vật với số phận/quyền lực siêu nhiên sẽ chỉ được dùng làm cơ sở để phát sinh các xung đột với xã hội, với bản thân.

Nhân vật với Thiên nhiên

Xung đột giữa nhân vật và thiên nhiên trong báo chí và truyền thông thường được thể hiện trong các chủ đề nông thôn, nơi mà con người phải chiến đấu với một thế lực đầy sức tàn phá, để tạo dựng cơ nghiệp của mình.

Chúng ta dễ dàng bắt gặp các bài viết về bão luc miền Trung với kiểu mô tả "gánh chịu nhiều hậu quả nặng nề", "không khỏi xót xa khi chứng kiến", "lầm lũi chịu đựng"... Như trong bài viết "Tính từ: Kẻ thù tạo ra nội dung vô thưởng vô phạt", những câu văn trên chứa đựng kẻ thủ phạm đó. Thế nào là nhiều? Thế nào là hậu quả nặng nề? Thế nào là làm lũi chịu đựng? Những từ ngữ được sử dụng không tạo ra những tác động lớn vào cảm xúc người đọc. Hãy đặt hai chủ thể lên sàn đấu: bên trái là một đấu thủ, ở đây là người nông dân miền Trung; bên phải là một đấu thủ, ở đây là mưa lũ. Sau hiệu lệnh, họ bắt đầu lao vào nhau và thực hiện một cuộc vật lộn tạo ra âm thanh, hình ảnh và cảm xúc. Và những điều đó cần được mô tả bằng danh từ và động từ.